Zamach samobójczy to świadome działanie człowieka, mające na celu pozbawienie się życia.
Skuteczny zamach samobójczy kończy się śmiercią i określany jest jako samobójstwo lub samobójstwo dokonane. W każdym innym przypadku mamy do czynienia z próbą samobójczą, określaną również jako nieudany zamach samobójczy lub samobójstwo usiłowane.
Zamiar odebrania sobie życia, czyli myśli samobójcze na temat możliwości podjęcia ostatecznego kroku, rozważanie sposobu i jego skuteczności oraz miejsca dokonania czynu, a jeszcze bardziej wprowadzenie tego zamiaru w czyn i targnięcie się na swoje życie, stanowią bardzo poważny problem natury zarówno społecznej, jak i medycznej.
Zgodnie z polskim prawem próba samobójcza nie jest czynem podlegającym karze. Każdy człowiek ma prawo do życia, co jednak nie jest równoznaczne z obowiązkiem kontynuowania go. Brak penalizacji próby samobójczej jest uzasadniony jej nieskutecznością, ponieważ groźba kary z jednej strony mogłaby zwiększać prawdopodobieństwo ponowienia przez niedoszłego samobójcę zamachu i jednocześnie skłonić do jego bardziej skutecznego przeprowadzenia. Z drugiej strony karanie osób, które podjęły próbę odebrania sobie życia, z dużym prawdopodobieństwem miałoby negatywny wpływ na kondycję psychiczną ich rodzin i najbliższych. (Konieczny, 2023)
Kondycja ta i tak często bywa mocno nadwyrężona za sprawą czynnika społecznego, podnoszącego stopień dotkliwości próby samobójczej dla osób bezpośrednio dotkniętych tym zdarzeniem. Tym czynnikiem jest stygmatyzacja, którą można określić jako zachowanie otoczenia powodujące dodatkowe obciążenie psychiczne w postaci wykluczenia społecznego zarówno niedoszłych samobójców, jak i najbliższych osób, które targnęły się na swoje życie. W przypadku samobójstwa dokonanego stygmatyzacja jest jeszcze bardziej dotkliwa, bo z jednej strony osoby, których bliscy zdecydowali się na zakończenie swojego życia muszą zmierzyć się z niewyobrażalną stratą, a z drugiej z wykluczeniem, a nawet próbami obwiniania ze strony środowiska za zaistniały stan rzeczy.
Według Komendy Głównej Policji, gromadzącej dane na temat zamachów samobójczych zarówno skutecznych, jak i tych nieudanych, liczba tych zamachów na przestrzeni lat 2017-2022 wykazywała trend rosnący, przy czym największy, wręcz drastyczny przyrost zamachów samobójczych przypada na lata 2021 i 2022, czyli czas związany z pandemią SARS-COV-2. W ostatnich trzech latach wyraźnie widać trend hamujący w liczbie podejmowanych zamachów samobójczych przez osoby do 19 roku życia.
Opracowanie: autorskie na podstawie danych Komendy Głównej Policji
Analizując z kolei statystyki prezentujące dane liczbowe dotyczące zamachów samobójczych zakończonych zgonem, dostrzegamy wyraźny trend rosnący w latach 2017 – 2022. Kolejne dwa lata przyniosły spadek tej liczby i nadzieję na długofalowe odwrócenie trendu. Niestety, najnowsze dane za 2025 nie pozostawiają złudzeń, gdyż ubiegły rok był rokiem najtragiczniejszym w badanym okresie pod względem liczby samobójstw wśród dzieci i młodzieży. Biorąc pod uwagę fakt, że liczba zamachów samobójczych ogółem w stosunku do roku 2024 zmniejszyła się, jasnym staje się fakt, że wzrosła skuteczność działań mających na celu odebranie sobie życia wśród osób poniżej 19 roku życia.
Opracowanie: autorskie na podstawie danych Komendy Głównej Policji
Przejdźmy teraz do kolejnych danych i przyjrzyjmy się tematowi uwzględniając trzy czynniki.
Po pierwsze płeć – tutaj omówiony zostanie temat prób samobójczych i samobójstw w podziale na płeć.
Po drugie wiek – dane zostały pogrupowane według następujących przedziałów wiekowych osób podejmujących działania samobójcze i są to 7-12 oraz 13-18 lat. Działania dzieci w wieku poniżej 7 lat, przynoszące uszczerbek w ich własnym zdrowiu czy nawet skutkujące śmiercią tego dziecka, nie są klasyfikowane jako zamach samobójczy, gdyż przyjmuje się, że działania samobójcze muszą być świadome, a dzieci poniżej 7 lat takiej świadomości w pełni nie posiadają.
Po trzecie skutek zamachu – zamach samobójczy może skończyć się zgonem, wówczas mówimy o zamachu udanym albo samobójstwie, lub przetrwaniem, wówczas mówimy o zamachu nieudanym lub próbie samobójczej.
Z uwagi na fakt, że posługiwanie się określeniami “udany/nieudany” przywodzi na myśl oczywiste skojarzenia z efektywnością podejmowanych działań, czyli także z cechami osobowymi jednostki, a co za tym idzie, niosą w sobie pozytywne/negatywne znaczenia. Takie spojrzenie może skłaniać przyszłego samobójcę do podjęcia wszelkich działań, aby nie znaleźć się w grupie, która dokonała zamachu nieudanego, czyli nieskutecznego, a więc tego “gorszego”.
Przyglądając się statystykom można dostrzec fakt, że systematycznie rośnie liczba dziewcząt dokonujących targnięcia się na swoje życie. W ogólnych statystykach liczba ta w każdym badanym roku przewyższa liczbę chłopców podejmujących działania samobójcze, co obrazują poniższe dwa wykresy.
Pierwszy z nich przedstawia liczbę działań samobójczych podejmowanych przez dziewczęta i chłopców poniżej 18 lat, natomiast kolejny przedstawia rozkład procentowy wśród dzieci i młodzieży obojga płci.
Jak widać, w kolejnych latach 2022, 2023 i 2024 ponad trzy razy więcej dziewcząt niż chłopców dokonało zamachu na swoje życie. Jest to ogromna dysproporcja, która też skłania do refleksji nad różnicami w sposobie radzenia sobie z emocjami pomiędzy dziewczętami a chłopcami, w późniejszym wieku kobietami a mężczyznami. Powyższe jest powiązane również ze sposobem wychowywania dzieci oraz presją społeczną przejawiającą się w oczekiwaniach rodziny i przypisywaniu ról społecznych każdej płci, co ma niebagatelny wpływ na równowagę emocjonalną, wolność psychiczną i budowanie poczucia tożsamości przez młode osoby.
Opracowanie: autorskie na podstawie danych Komendy Głównej Policji
Opracowanie: autorskie na podstawie danych Komendy Głównej Policji
W każdym kolejnym roku najwięcej było prób samobójczych podejmowanych przez dziewczęta w wieku od 13 do 18 lat. Dodatkowo w 2022 roku liczba zamachów samobójczych niezakończonych zgonem była ponad trzykrotnie większa niż w roku 2020, co oznacza gwałtowny skok liczby prób w ciągu dwóch lat. Był to okres pandemii SARS-COV-2, co mogło mieć znaczący wpływ na taki stan rzeczy.
Opracowanie: autorskie na podstawie danych Komendy Głównej Policji
Dodatkowo w celu poszerzenia perspektywy ważne jest, aby zauważyć, że w grupie wiekowej od 13 do 18 lat chłopcy popełnili więcej samobójstw niż dziewczynki, choć trend w obydwu przypadkach jest bardzo zbliżony.
Opracowanie: autorskie na podstawie danych Komendy Głównej Policji
Dla uzupełnienia obrazu Polski na tle innych państw europejskich, według Eurostat nasz kraj w 2022 roku zajmował drugie miejsce pod względem największej liczby samobójstw wśród osób w wieku od 15 do 19 lat. Gorsza sytuacja była tylko w Islandii.
Dodatkowo warto zaznaczyć, że w okresie od 2017 do 2022 roku nie zarysowuje się żaden wyraźny trend widoczny we wszystkich lub w większości pozostałych krajów europejskich. (Eurostat Statistics | Eurostat)
Problem samobójstw, zwłaszcza samobójstw wśród nieletnich, staje się jednym z poważniejszych problemów społecznych i kulturowych, bo zjawiska, które są coraz powszechniejsze, stają się także coraz bardziej akceptowalne w przestrzeni społecznej. Odpowiedzialność za to, jak będzie wyglądać kwestia dbałości o własne życie i szacunku do niego w przyszłości, zależy od nas wszystkich.
Źródła:
Konieczny, M. (2023). Samobójstwo na gruncie prawa polskiego i międzynarodowego. Kortowski Przegląd Prawniczy, (2), 31–48. https://doi.org/10.31648/kpp.9203
Raport: Samobójstwa i próby samobójcze w Polsce w latach 2020-2024 na podstawie danych KGP na dzień 17.01.2025, Biuro do spraw Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym
Dane Komendy Głównej Policji
Tekst i grafika: Marzena T. © 2026